A̱kabu̱do

A̱kabudo kyang ya kup n hwuun za bu̱ du̱wwok nwwa rwam u̱ pyap ba̱tro ni, ba nok (tat) di du̱kwo a̱ twoi yya ji ban n cat ni. A̱ na hwuun rwam a sa̱rei. A̱kabudo a̱ bvwon bu̱ kyang a ba n hwwun du̱ccu ni ba̱diyin. A̱ na kup rwam a a̱ wwon a̱ssu na bu̱ a̱tak a yya ji a nu n ccang u̱ bvu cong ni. Ba na gut a̱kabu̱do a̱ rop a̱ cong i, ku za su hwuun a̱yin a̱ kpai u na n ssha ka̱bvwa nwwa ni ba, au a̱ sshi u̱ yya pfwong a na̱ cat drok a̱ wwon ni ba au a̱ cat ya ka̱son bu̱ ka̱ccet, a ryyi na̱ byyik a̱kabu̱do nu a̱n ya hwuun a̱ ya ka̱son. Ka̱ram yya pfwong di a̱kabu̱do a̱ sshi u̱ du̱kwoi ka̱ram a̱kukwak nza bu̱ a̱tang-ssu.

Nkkang nyai Ndoson A Native American shepherd wearing a capote.

A̱yring ka̱yat a̱kukkwo ba̱tro hwwun za ba zu bvo ni a̱ yet ba̱nyyi ba ba nok di ba̱pyi au du̱kkwo ni ka̱yani Ötzi, ka̱ram ncei du̱rya 3230 BCE.

Ba̱nyet Olmec ba swat ka̱yat Amerika nyai ndoson ni nba a̱ yin ta̱son a̱ wruk bu̱ yya kyang di ba̱ngang ka̱kon (rubber) ka̱ram a̱yemi an cei du̱rya 1600 BCE. Ba yin wruk bu̱ du̱wat ti a nu n wwang ka̱kon u̱ tung ba̱ngang ba nyai u̱ ka̱kon ka (Hevea brasiliensis), wwon u̱ yreng ba̱ngang a̱ ya n yya a̱khum nkyang u̱ a ssha n sswan nkyang a̱ byyi wa au grhup a nu na̱ brang bra̱ng ba̱shekkwot au kyang a yet a̱jujot ni ku wui tyong wwang ni au a̱ kpa tyi ku hwwun ba̱shekkwot a wui kpa nwwa ni. Nkyang a ni a̱ mi yin yet ka̱son ba bu̱ ba̱tro hwwun ba̱shekkwot su kpang a̱kpatak nza.

Ba̱nyet ba a̱ yin yet ba̱nyet swat a̱za̱gbang a̱za̱nshring ka̱za nghep pacific ka ni a̱ yin tssup 'ba̱tro nza' ba ba̱ yin yya nyai an dyik a ba yya di du̱kkwo nyai an gunggwuk na̱kon ni, yya ji ba n kkwat tat a ni a̱ mi ru tyi ba swat bvubvot au kak a̱ hwwun za.

Kyang a sook sarei kkwan azagbang atantson bu kpang azanshring an yyi North America ni, akpak banyet a yin yya pfong di akpa na ba tyyit nyai an nyam ni an yya batro hwwun za bu duwwok an tyong shushrim bu duwwok. Azugak bagwai nkyang a ni nu hwwun bashekkwok ba ba pyap batro nba ba au tyi ba kkwot ahwa.

Yya ji na̱bvwa a̱za̱gbang Arctic a na bvwon an za bu̱ du̱wwok ni yin tyi ba ta̱kyem bu̱ tada ji bvwon ni myang an yya tssup ba̱tro bu̱ nkyang bab rwam. Ba̱nyet Inuit, Aleuts, bu̱ kpit ka̱tswa ba̱nyet a an kkwan Arctic a, a̱ yin byi ba̱tro ba ba tssup ni a̱ccwang bu̱ a̱cecet bu̱ ba̱yaan ba ba yin yya di a̱kpa nyam bu̱ hwon bu̱ na̱non ni. Ba̱tro ba ȧ̱ yin byi a̱cat na̱non a̱ta̱sa ka ni a̱ yin brang u̱ hwwun ndwam a nyai an za rot yya ji ban hwwun ba̱shkkwot bu̱ du̱wwok ni. An ta̱da ba̱nyet Aleut, ba ru kup 'kamleika' a̱nta̱zwa ba̱tro ba ku ku ba a̱mi.