Akbar
| Sex or gender | male |
|---|---|
| ཕ་སྐད་ཐོག་གི་མིང། | جلالالدین مُحمَّد اکبر |
| Given name | محمد |
| Noble title | sultan |
| Nickname | جلال الدين, سُلطان الإسلام وكافت الأنام وصاحب الزَّمان, أبو الفتح |
| Date of birth | 15 Hywan Swak 1542 |
| Place of birth | Umarkot Fort |
| Date of death | 15 Hywan Swak 1605 |
| Place of death | Fatehpur Sikri |
| Manner of death | natural causes |
| Cause of death | dysentery |
| Place of burial | Akbar's Tomb |
| Father | Humayun |
| Mother | Hamida Banu Begum |
| Sibling | Bakshi Banu Begum, Mirza Muhammad Hakim, Al-aman Mirza |
| Spouse | Mariam-uz-Zamani, Ruqaiya Sultan Begum, Salima Sultan Begum |
| Family | Mughal dynasty |
| Significant person | Maham Anga |
| Native language | Persian |
| Languages spoken, written or signed | Chagatai, Persian, Hindustani |
| Occupation | monarch |
| Position held | Mughal emperor |
| Religion or worldview | Islam, Din-e Ilahi |
| Owner of | Baharistan (Garden of Spring) |
Akbar (Jalal-ud-din Muhammad Akbar, ka̱tuk swak bu̱ a̱pfwon 15 an hywan swak cci kop jring bu cci tsswon bu̱ nswak nnaai bu̱ a̱hwa 1542 – ka̱tuk nswak nhwa bu̱ a̱nunai an hywan swak u̱ du̱ryya cci kop jring bu cci a̱kutat bu̱ a̱pfwon 1605), Ba ku bvo ba̱gungang bu̱ a̱ngwak Akbar, nu a̱ yin yet a̱mba̱tat a̱gwam Mughal u, a̱ yin za du̱tyok ti nyyai u̱ du̱ryya cci kop jring bu cci tsswon bu nswak npfwon bu a̱kutat 1556 su nat u̱ du̱ryya cci kop jring cci a̱kutat bu a̱pfwon 1605. Akbar a̱ yin sook ka̱bvwa a̱tyyi nu Humayun u̱ du̱tyok Bairam Khan, nu a̱ yin brang hung A̱gwam a na yrang ka̱byen ka a̱ bvo ka ta̱cik du̱tyok Mughal ti tyyi cet u̱ ka̱byen nbyrim India. Nu ba ccang na̱ yet a̱gba̱dang a̱ngwak an kkang swatka̱sa ba̱nyet India. A̱ bvo yin yya nkyang a ni tyi du̱tyok na̱byen Indiya ti a tung n dung ni. Akbar a̱ yin cong a̱ su yya du̱wat ti ka̱byen du̱tyok Mughal ka n yrang ni a̱ su kpang na̱byen nbyrim Indiya. Cet Mughal nyyi nsoja bu̱ yya bra̱ng ka̱byen bu̱ tada bu̱ yya a̱bvwan. Rot na ga ssha tung ka̱byen ka a̱ tyyi bu̱ sshi nka na, Akbar a tup du̱tyok a̱katyyi wwon a̱ bvo sook na̱ta tung tyyi ba̱nyet ba na ba̱ ya an zwang ni ba yya nyreng bu̱ ba̱yaan bu̱ mwang bu̱ ra tyyi rot a̱ ga ssha tsswa nda bu̱ nkyang a u̱ naat cu̱ccrak wwon ba cong ndung u̱ tssup bu̱ tada na yya nkyang bu̱ tssup nkkwan na nu ra ba̱nyet ba a wui cong tsuup a ba nu ni a̱ tyyi ba ku run ka̱ma, da ni di ba̱ tyyi a cecet na̱bvwa npfwong bu̱ ba̱ tun du̱gandu.
An bvwak Akbar, Mughal Indiya a̱ yin dai a̱ dung a̱ tyyi ā̇gba̱dang bu̱ a̱kankrang ka̱bvwa nza nu ạ rau yya ji ka yin n dyyi ni nkrang ka̱tat.
Ahwai Akbar nu a̱ yin sook du̱tyok ti, ba yin ku yei Prince Salim, au Jahangir.
Ka̱tsu̱tsrang a̱ryya
[shang | shang du̱tyin ti]Ka̱ram ka zwang zun za Mughal ni, Agwam Humayun au̱ ka̱nkrang Chausa du̱ryya ti yet cci kop jring bu̱ cci tsswon bu̱ nswak ntat bu̱ a̱ku̱mbvuyring (1539) bu̱ Kannauj u̱ du̱ryya cci kop jring bu̱ cci tsswon bu̱ nswak nnaai (1540) an bvak nsoja Sher Shah Suri, Humayun a̱ tyong a̱ naat a̱zanshring ahwai Sindh. Ka̱yemi na̱ nmon a̱ bvwa ka̱ba nyang za nswak bu̱ a̱naai Hamida Banu Begum, ka̱won Shaikh Ali Akbar Jami, a̱zzak nyyai persiya a̱shishyi Humayun, Hindal Mirza.
Ba yin byin Jalal ud-din Muhammad Akbar ka̱tuk nswak nhwa bu̱ a̱pfwon a̱n hywan swak u̱ du̱rya cci kop jring bu̱ cci tsson bu̱ nswak naai bu̱ a̱hwa (25 hywan swak 1542) (ka̱tuk a̱pfwon a̱ nom Rajab, cci a̱ku̱mbvuyring bu̱ nswak naai bu̱ a̱ku̱mbvuyring 949 AH) au̱ kayin Rajput Amarkot ka̱yat Rajputana (in modern-day Sindh), ka̱bvwa ka ba̱tyi nu ba ba yin ba̱ san a̱ sak ni a̱nbvwak du̱tyok Hindu Rana Prasad.
Ka̱ram ka̱ swat a̱za̱kpai Humayun kun yin syak ka̱ram a̱rau ni rot nying a ba yin ku nying n ka̱krang ka ni (exile), Akbar a rai i ka̱nkrang Kabul a̱nbvwak ba̱wumbyang a̱tyyi nu (paternal uncles), Kamran Mirza bu Askari Mirza, bu ba̱wubyang ba̱nab a̱tyi ba (aunts), masaman, a̱mbyring Kamran Mirza. Swat hung nu na a̱yin yet nyyi myyam ba̱ccen, tyong ncci, bu zwang (fight), madei a̱yin myyam bvwo du̱jem bu du̱twang ba, a̱ ri tyi a̱yin na ku twang i na pffwong kozan ka̱zanshring, na sshi pfwui. Ka̱tuk nswak nhwa hywan swak bu a̱yring adurya cci kop jring cci tswon bu swak pfwon bu a̱yring (20 November 1551), a̱shishyi a̱sam Humayun, Hindal Mirza, a̱ kkwu ambvak nsoja Kamran Mirza bashyi a̱nzwang. Humayun a̱yin nwwa a̱didam sosei i hok nkaang dukkwu a̱shishyi nu ti.
Akbar a̱yin yet wo̱je zza a̱ku̱mbvuyring ba nku ryi dutyok ka̱tsu̱tsrang yet a̱kwak ka̱son (as governor) ka̱nkrang Ghazni, a̱nbring katsitsrang nu ni na yin bvwa ni a̱yin yet kawon Hindal, ba yin ka yei Ruqaiya Sultan Begum. Humayun a̱yin wwrak Akbar du̱tyok Nsoja Hindal a̱bvo ba ryi sarei kyang a na byi ni (conferred on the imperial couple all of Hindal's wealth). Bayin pfwa Akbar bu Ruqaiya nda a Jalandhar, Punjab, sarei mba ba̱ yet bu̱ zza swak bu anaai (14 years old).
Ka̱bvung a̱yin sshi ba̱gungang i Sook du̱tyok Islam Shah kawon Sher Shah Suri, Humayun a̱bvo yin ssan kapri ka̱nkrang Delhi du̱cet u̱ du̱rya cci kop jring cci tsswon bu nswak npfwon bu a̱pffwon (1555), nsoja pesiya Tahmasp I a̱kpadang nu a̱yin ku brang zwang ji. Kabaram abvo nu nat́́ nbang ba, Humayun a̱kkwu. A̱ntyok cam Akbar ni, Bairam Khan, a̱nyaat dukkwu ti rot aga ssha ka̱ram sswo du̱tyok ti wrak Akbar bayan Humayun ka̱tuk swak bu a̱naai hywan hwa durya cci kop jring cci tswon swat npffwon bu a̱kutat (14 February 1556), ma ba shyi anzwang bu Sikandar Shah aga ssan dutyok ti abrak abami an bvak ba (to reclaim the Mughal throne). Kayat kankrang Kalanaur, Punjab, ka̱bawon zza swak bu anaai (14-year-old) Akbar a̱ swrang a kprok dutyok ti anbvwak Bairam Khan a̱hwai tada ji rin shyi had kapfwun ni(which still stands) ba ku sso ntong yet "agwam ba gwam" (Shahanshah) (anwap Persian na ayet "King of Kings"). Bairam Khan ayi yen swrang a dutyok ti bai ka̱ram ka Akbar na ba yet hung a̱yin ni.