Ba̱jju (wap)
Ba̱nyet Jju a̱u Ba̱jju (A̱yiyrek a̱yaan: A̱za̱nkpat: Kaje; A̱za̱ntyap: Ajhyuo). A̱yet wap a̱ sshi a̱za̱gbang a̱katyyi ka̱byen Naijeriya. Du̱wan ti ni Ba̱jju a̱ nyyai u̱ na̱wan "Ba̠nyet Jju" madei ba̱nyet ba a̱ ryyat wap Jju a̱ sshi Ka̱jju ni. A̱kpok nb̄a a̱ sshi a̱za̱gbang Ka̱tak sitet A̱kaduna da̱ ni du̱ a̱ccwang nsat brang ka̱byen Ka̱cya bu̱ Zangon Kataf, ba̱yaan a̱ sshi ka̱byen Kada, bu̱ Jemaa, ba̱yaan a sshi A̱kaduna Ka̱tak. A̱kpat bu̱ ryyi hywat a̱ na ba̱ yei Ka̱je rot yei Ka̱jju ka a̱ yin ba kaat. Ba̱jju a̱ kap, a̱ tang ka̱ta, a̱ pffu, a̱ yya a̱bvwan. Nom ka̱pffun na ba byyi ba̱nyet u̱ na̱bvwa npfwong ba̱gu̱ngang u̱ ka̱byen Naijeriya bu̱ ka̱ma̱nyyi. Ka̱tswa ka ba ba̱ tyyi mi ni nyai u̱ du̱rya twang ba̱nyet ka̱byen ti (2006) a̱yet tswa ba̱nyet cci kop, cci kop, cci a̱kutat bu̱ swak (610,000).
Nkkang a̰ ba za kok i nyai ndoson ka ni a̱ hywa di Ba̱jju ba a̱ wruk nyai a̱za̱gbang Bauchi ka̱bvwa ka ka̱tswa Ba̱nyet ba yi n shyi u̱ swat a huhwan bu̱ tsok bu̱ ka̱yat a̱rya bu̱ ba̱nyet ba a̱ yin swat a̱ cam na̱bvwa na ho ba̱ra̱ndwan a̱ bu̱ ba nwwa ni. Ba̱nyet ba ni ba yin ba̱ yei ba̱nyet ntsok "Mountains peoples" (Jju: ba̱nyet tsok, Hausa: mutanen duwatsu. [7] Ba hwa drok u̱ kam nba na ka̱yemi yin yet ba ga ssha nkyei bu̱ na̱bvwa na a̱ nu byi a̱tsatsak na̱bvwa ba̱ccen ni. Ba yin drok nyai an tsok ji a̱ nat a̱cecet ntsok a̱nyyi nu a̱ sshi a̱katyi Njat bu̱ Bauchi nu̱ ni, a̱ su srwang an tsok ji ba n yei 'Hurruang' ni a̱ka̱tyi ka̱byen Naijeriya. Ba̱yanyet a̱ yin sshi ka̱yemi Afizere, nba a̱ yin drok a̱ su srwang 'Tsok-kwon' (in Jju), ba hwa nji yet tsok Shere hills ji ka̱pfun.[6]
Ba̱nyet Afizere ba a̱ ma̱n yya di ba yin drok nyai a̱za̱gbang 'Miango' nu ba̱nyet Irigwe ba n sshi ka̱pfun ni. Nde nwap Ba̱jju, Irigwe, bu̱ Afizere nu a̱ ya yei Dangi (meaning 'those of same stock', rendered in the Hausa language) rot ba wruk nyai an sot jring wwon tada bu̱ yya swat ka̱sa ji bu̱ nwap a ya tai. [citation needed][8]
Ancestry myth (Nkhang tsutswat) Ba̱wumbyang ba̱hwa Zampara bu̱ AWai nba a̱ yin bvwon ka̱bvwa sshi ‘Dangi’ ka a̱ brak a̱ tyi nbwa tak ka̱byen Pilato ka. Ba̱nyet Tsam (Batsamiya) (also known as 'Chawai') a̱zuka̱pfun a̱yet na̱won Awai. Nba a̱ yin srwang ka̱bvwa ka̱ ba n yei Chawai. Yya ji ba yin n wruk nyai a̱tyi a̱yring ni nkpa n byi ba n kon byin na bu̱ kpang ka̱pfun. [9][10]
Zampara a̱ bvo shek a̱ nwa nbwatak ka a̱ su srwang ka̱bvwa ka ba n yei Hurbuang ni, n ka a̱yet Ungwan Tabo nu ka̱pfun Ka̱tyap. Zampara a yin byi na̱won nzam ba na na̱hwa, Baranzan bu̱ Akad. Ka̱ram ka na bu̱ n kkwu ni A̱kad a̱ drok a̱ wwon Baranzan a̱nyekkwo nu nu̱ wwon a̱ wrak a̱ su srwang a̱huhwan na nu a̱yet a̱tyi Ba̱takad u. Nkpa n byi Ba̱jju bu̱ Ba̱takad a̱ bvoi ba̱yaan ba sei ba bu̱ ntyet 'A̱yaryi' ni.[9][11]
Ma ku cong su kpang Ba̱jju bu̱ Ba̱takad a̱ nwwa ya bvoi an yya ba̱nyring, du ba tyet a̱yaryi nu ba. Nkpa yin su ba bu̱ bang ji yin kwak a̱kukwui ni a rya 1970s. Ma ba̱nyekkwo ba a̱ bu̱ srwang a̱ tun ka̱nu a̱ ya madei a̱ tyet a̱yaryi nu wwon a̱ kak bvwak, ba yyat a yya nyreng
Descendants of Baranzan Nawon Baranzan Baranzan a̱ yin byi na̱won na̱pfon, nba a̱ yet:
ANKWAK – nu a̱ yin yet a̱nyekkwo nu wwon a̱ man byi na̱won a ni: (Ba yet na̱nkrang a̱zuka̱pfun).Ka̱mrum, A̱kudan, Kpunyai, A̱zawuru, Ka̱tsiik, Gatun, Byet, Du̱hwan, A̱tachab, Rukawan, Chenchuuk, Rikayakwon, Zibvong, Kamasa, Ankpang, bu̱ Byena.
TADON – nu a yet anbahwa nu wwon a byi nawon a ni: Zankirwa, A̱tutyen, Kukwan, Bvongkpang, Zat, Furgyam, Sansun, Ka̱mantsok, Du̱nyring, Amankwo, Kpong, Zantun, bu̱ Du̱ccu-a̱don.
AGBAIBYIN – nu a̱yet ambatat u wwon a byi nawon a ni: Tsoriyang, Wadon, Rebvok, Abvong, bu Chiyua.
KANSHWA – Nu a̱yet kawon ambanaai ka wwon a byi nawon a ni: Jei, Dihwugwai, Zagwom, Tabak, Baihom, Bairuap bu̱ Zambyin.
YIDWANG – ashishyii ka̱won Baranzan amba fwwon, a̱ byi nawon na ni: Zuturung, Zunkwa, Zansak, Dibyii, bu Abvo.
TADA BÁ̱JJU Culture Bajju witchcraft and rites
Nkyang a ba yin yya a̱n cam swatka̱sa na ni a̱ yin mon bu̱ yei za, ku̱yak, yya yak, tup kpang du̱nok, ssha, bu̱ tun a̱sa. [12] Tyyi Tson (Euthanasia). Yya ji ni yin mon bu̱ wrak a̱yin nu a̱ swat a̱ kop, a syak a̱rya na na̱ bvo n byi kyang yya au̱ ya kyang a̱ bvo hok ansham nkpa ni ba. Ma a̱ ma swat u̱ swat a̱ bvo byi bvwo ni nom ku n wwut au̱ kwoi ba, da̱ nu a̱ bvo nyyat bvwo ku a̱nzan a̱ naat an bvwot ba, ku na su tat a̱mi rot ka̱nu ba̱tyi ka a̱ yin ku pfwa a̱ ku tyi ka̱nu-a̱tan rot du̱tsatsak ti na̱ yin ba̱ yya mi ni. Ku na cong su kpang ba hywa da nu nwan dei se bu̱ tson. A ryi ku tssup a̱yin nu, nba ba ma̱n ku tyi bu̱ tson a̱ya ba a̱ nu drok ba. Yya ji ni mon bu̱ wrak a̱yin a̱yyu tson ji ba jji a tswa an yya hwwu a̱ n tyi ka̱sap ka a̱ nu hwan da̱ nu ni na̱ ga pfui ka̱bvung ka na swa ni. A̱yin nu a̱ mi a̱ na bu̱ ku tyi tson ji.[12]
Nkut (witchcraft): Yet cet a̱ nyai a̱ta̱cci ni, nkpa na tyi a̱yanyet a̱ yyat yya di ba̱nyet ba di shim nba ba au̱ di bvwo nba. Ba̱nyet ba a̱ hywap nkut ni a̱yet Ba̱kut au̱ 'Akut', ba hwa ba byi a̱ssu a̱yaan a̱n ccang nkyang a a̱kpam a̱yin na wui ccang ni. A̱ssu a̱yaan a̱mi na n ccang ka̱ta̱cci ka.[13][14]
A̱concong (Gajimale) (kyang ba̱shekkwot): A̱concong au̱ gajimale a̱yet kyang a na̱ wruk nyai u̱ ba̱shekkwot ni. A ncen au du̱dyeng au a̱nyring ncen wwon a̱ raai a̱yin nu a̱ nu ku sak ni di a̱yet a̱tsatsak nkyang au̱ ka̱nyang wwon a̱ hywa di a̱ nu ku ryi zwa ku a̱ ku ryi sso na̱won au ba̱nyet nu. Ba ru hwa di ku a̱yin a̱ byi zwa bat nde a̱ za̱ ssha nyai di a̱gajimale, madei a̱ sak aconcong yemi. Ka̱ram ka̱yaan ku a̱yin a̱ kwoi rong ncen, ba ru hwa di ku ta̱twang byi a̱male ka̱ryi ka. [13][15]
A̠BVOI (or Abvwoi): Bajju a yin byi tssup a ba yin yei Bvubvoi ji ni. Akwak ason nu kabvwa song abvoi ka, nu ba yin n yei 'Gado Abvoi'u. Nu a yin yet antyok tyyei baryat abvii ba. Sing abvoi yin mon bu̱ byi akursak (masquarede) a sing a kat ni.[16]
Akursak (Masquerades): Nba a rau ssang kakonu abvoi ka karam duyywa , batu sing bu̱ banyring wwon a brang shrang an sshit ba̱nyet.[16]
NKYANG A BA RU TYONG NI Taboos and superstitions
Namawon a yin za du̱cci nkyang ba bu̱ dunam ti ba ba̱ ruibubduhwam ayanyet ni, ho ba bu̱ su ya dunam atacci, du ba ru wwut ajanjai atanom a nat an cen auban kyei kayit ba ho babbu suvryi natanyrang bu̱ nkyang bashekkwot.[16]
BANYRING Women: Ba ya du̱cci nkyang ba ho ba bu̱ su̱ ya du̱cci n tyei ba ti au̱ na̱won nba[2] Ba ya nyon ba au̱ kyang a̱ yet ka̱non ni; Ba nu wan kyang ya ba au̱ yya pfong ku̱yak ku ba byin se ba sook ka̱ram; Ba nu zzu bvak au̱ tak anbtswa bat ba au ba bu̱ yei abvoi; Ba nu zzu ayin di dussak ba, anyan di arantyok ni ho ba bu̱ ku tyet dukan bu̱ durantuok. Ba̱nyring ba a sshi bu̱ ssha ni a nu sswa arake ba ho nawon na a bu̱ ghyak a rau; Ba̱nyring a̱ nu ya du̱ccu nkyang ba.
BA̱NTYOK: Ba nu kwot a̱ccu nba an sak kpit ba ho ba̱nyet a̱ya̱byen a bu̱ kwot kpit a a̱ tyi ba tyong jjik; Ba nu ya kyungya na a̱mbyring u̱ a tyong a̱bvwa na̱ wan ni ba, ho a̱ssu nba na a̱ bu̱ bat wwon ba truk tak ā̇ wai nyam u ba̱ccen; Ba nu tyai nkhang a̱bvoi au̱ npffu a̱bvoi ka̱bvwa ba̱nyring ba.
WAP (Language) Jju language Bajju a ryat Jju n ji yet wap yring kayat akukwak nwap akatyi Pilatu na, ku yet sot nwap ntyap ndung bu̱ Gworok, Fantswam, Takad, Tyuku, Tyap proper, Sholyio bu Tyeca̠rak; bu̱ banyet ba a wui mon sot ba nba ni.[18] .