Johann Wolfgang von Goethe
Johann Wolfgang von Goethe[a] (ka̱tuk nswak nhwa bu a̱nunai 28 hywan a̱nunai u̱ du̱ryya cci kop jring bu cci a̱tuyring bu nswak nnaai bu a̱ku̱mbvuyring 1749 – ka̱tuk nswak nhwa bu a̱hwa 22 hywan tat u̱ du̱ryya cci kop jring bu cci a̱nunai bu nswak ntat bu a̱hwa (28 August 1749- 22 March 1832) A̱ yin yet a̱ntyok Jamani a̱ yya pfwong du̱jem, ba ku ccang na̱ yet a̱ngwak an nwap Jamani na. Pfwong nu na yin byyi du̱dang bu̱ ka̱ssu an kkwan du̱jem bu̱ siyasa wwon, bu̱ a̱dudut a̱huhwa u̱ na̱byen a̱za̱gbang ka̱tak nyyai a̱ kpai sencuri swak bu a̱nunai bu̱ ba ka̱pfun. [3][4] A̱ wwang a̱bvom a̱tushuk bu̱ a̱kpa a̱yaan a̱ntyok a̱gyugyak bu̱ wwat du̱wat an bat yya amimyep bu a̱nrantyok byat banyet bu̱ npfwong [3] Goethe a yin jem a̱kpa ba̱gungang nbrang bu nkkang zaan na mon bu̱ na̱sham shisham, bu̱ nkkang ccang bu̱ yya nakon bu̱ nkap rwam nyam bu̱ du̱ssu.
Goethe a̱yin ssha ka̱bvwak swrang i ka̱nkrang Weimar u̱ du̱ryya cci kop jring bu cci a̱tuyring bu nswak a̱tuyring bu a̱pfwon 1775 na̱ ssha ya ka̱son i du̱jem kpa ka̱tsu̱tsrang nu na, The Sorrows of Young Werther cci kop jring bu cci a̱tu̱yring bu nswak a̱tuyrin bu a̱naai(1774), bu ssha nwwa ka̱yat banyet ba a̱cuccu mba na̱ na hwei a̱nsham ni bu na̱bvwak nkyang tada rot a̱ngwak ka̱nkrang nu, Duchess Anna Amalia a̱yin cat npfwong nu na ba̱gu̱ngang had ba n ssha yayei Weimar Klassissizm. Karl August a̱ku yrek ạ̱sak ka̱yat ba̱cecet ka̱yet Ka̱nkrang ka, Duke a̱nyi Saxe-Weimar, a du̱ryya cci kop jring bu cci a̱tuyring bu swak a̱nunai bu a̱hwa 1782. Goethe an sshi a ka̱tsu̱tsrang ka̱ccet ka ban yei the Sturm and Drang literary movement ka.Na ya ka̱son bu ssha san nu na a ka̱tsu̱tsrang za swak i swat nu na a̱ Weimar, Goethe a̱ nnwwa swat bu ba̱gado ka̱nktang ka a bat a̱gwam Duke du̱ryya cci kop jring bu cci a̱tu̱yring bu swak bu a̱tu̱yring bu a̱kutat sunat cci kop jring cci a̱tu̱yring bu nswak a̱nunai bu a̱pfwon (1776–1785), a̱bssha swrang a komisshons nzwang bu jji nata̱wrak ka̱nkrang, Ba bvo ku ryyi yet a̱ngwak yrang rung ba̱shekwot silver ka̱byen ba̱shishrek ka̱ban krang Ilmenau, bu sseng du̱cet ka̱shei du̱tyok ka̱nkrang ti uya pgwong a Universiti Jena nu. A̱ bvo nbyi bvak jji Weimar's botanical park bu nok ka̱ryyi du̱tyok ka̱nkrang ka (Ducal Palace).[5][b]
Goethe a zzu a̱gba̱dang kpa ka̱tsu̱tsrang pfwong nu ka, the Metamorphosis of Plants, du̱ryya cci kop jring bu cci a̱tu̱yring bu nswak a̱nunai bu a̱nunai 1788 na brak u̱ ccet nyyai Italy. I du̱ryya cci kop jring bu cci a̱tu̱yring bu nswak a̱ku̱mbvuyring bu a̱yring 1791 ba ku ryyi yet Manajin darekto ka̱bvwa ambvwo na̱tambvwai ka̱nkrang (theatre) Weimar, ma u̱ du̱ryya cci kop jring bu cci a̱tu̱yring bu nswak a̱ku̱mbvuyring bu a̱naai 1794 na ssha a̱rywai u a̱yet a̱ntyok a̱mbvwo na̱tambvwai, a̱ntyok du̱jem nkkang bu du̱jem a̱dudud a̱huhwa Friedrich Schiller, ba yya nkyang a ndung had sei du̱kkwu Schiller a du̱ryya cci kop jring bu cci a̱nunai bu a̱pfwon 1805. Ka̱ram ka ni a̱mi na yin nzzu kpa a̱mba hwa nu na, Wilhelm Meister's Apprenticeship; the verse epic Hermann bu Dorothea, ma, i du̱ryya cci kop jring bu cci a̱nunai bu a̱nunai 1808, katsutsrang ka̱sak a̱ka̱nkrang a̱mbvwo na̱tambvwai nu na, ban yei Faust ni. nkkang bu tun ka̱nu wrak ka na yya u̱ swat nu na a ryya cci kop jring bu cci a̱tu̱yring bu swak a̱ku̱mbvuyring 1790s bu Schiller ni, Johann Gottlieb Fichte, Johann Gottfried Herder, Alexander von Humboldt,[6] Wilhelm von Humboldt, bu August ntamak bu Friedrich Schlegel ba bo tung ndung a̱yei Weimar Klasisizm nu ni.
Pfwong yet Loya nu na
[shang | shang du̱tyin ti]
Goethe a twang yet loya a Univasiti Leipzig nyai durya cci kop jring cci a̱tuyring bu swak a̱kutat bu a̱pfwon 1765 sunat cci kop jring cci a̱tuyring bu swak a̱kutat bu a̱nunai 1768. Ku ni ku byi kpungtun sosei na swrang a bad dutwang a Univasiti Profeso bu a̱bvom a̱tushuk na, ku myam yet loya assu ba assu di nan ni myam anfwa ni, Christian Fürchtegott Gellert. A̱ Leipzig ka, Goethe a̱nnwa ya di̱sak bu Anna Katharina Schönkopf, a̱tyi ka nu a yin yet a̱ntyok jji bu yya nkyang swat kasa, abvo yet a̱ntyok cam a̱bad kwai baneatcen, a yin jem a tsatsak nkaang a̱ tazwa nka a Rococo genre. A durya cci kop jring cci a̱tuyring bu swak a̱tuyring 1770, na wwruk bu a̱bvom a̱tushuk katsutstang na na̱ kan jem ni, Annette. Pfwong a̱nsham nu bu banyet dujem a̱bvom a̱tushuk karam nu ka a̱yin bruk nyai nan nwwa cat dujem 'Gotthold Ephraim Lessing' bu 'Christoph Martin Wieland.Jen ji ni, Goethe na kan jem a̱kpa ba̱gungang, ma ạ̱yin bvwat ba̱cincong a̱ ssak sarei npfwong dujem nu na a̱zakpai a̱bvwat pfwong yring a̱nyyi a̱nvwo natambvwai Die Mitschuldigen. Dunok a̱bad ssaang baneatcen Auerbachs Keller bu a̱tsatsak nkaang Johann Georg Faust bu baganga cci kop jring cci tswan bu swak nhwa bu a̱pfwon 1525 na yin yyid ni a̱yin ku sai rya ba̱gungang had na brak Auerbachs Keller an yya ka̱bvwa ka na cat nswat ni kozan karam 'closet drama' Faust Part One. Dutwang ti yin kaat Goethe a Univasiti nu, ba tyi na brok a̱nat Frankfurt ducet a̱kbom nom hywan a̱nunai adurya cci kop jring cci a̱tuyring bu swak a̱kutat bu ạ̱nunai (August 1768).