Legwot
Legwot, A̰yet a̱gba̰dang a̱kasu̱nkin ka̱nkrang u̱ a̱ sshi a̱za̰gbang ka̱tak ka̱byen Naijeriya ni. Bu̱ a̱kukwak ka̱tswa ba̱nyyeyu nu a syak miliyon nswak nhwa bu̱ a̱yring (21,000,000) ni, nu a̱yet ka̱tsitsrang ka a cecet na̱nkrang ṵ a̱ sshi Naijeriya ni wwon a̱ bvo yet a̱nyyi nu a̱ rau kpit a di ka̱tswa ba̱nyet ni an byrim ka̱byen Afirika. Legwot nu a̱ yin yet ka̱bvwa swat du̱tyok Naijeriya ka su kpang du̱rya cci kop jring bu̱ cci a̱kumbvuyring bu̱ nswak a̱kumbuyring bu̱ a̱yring (1991).
DU̱TYOK Legwot a̱ mi a̱ yin yet ka̱bvwa swat du̱tyok Naijeriya, naa nu ni Abuja nu a̱yet kabvwa swat du̱tyok ka ka̱pfun.
Legwot a̱ yin tat a̱ wruk u̱ yet ka̱nkrang sshi ba̱nyet nsot Awori an nwap a̱wwang a̱shok (Yoruba) a̱za̱gbang a̱jenshring nbyrim Afirika na an cei a̱nba 15 sencori, nba a̱mi a̱ sshi u̱ na̱maccwang nsot ya du̱tyok (LGAs) a̱nyyi Lagos Island, Eti-Osa, Amuwo-Odofin bu̱ Apapa. Kamin cei sencori a̱mba 15, ba̱nyet Awori ba a̱ yin sshi u̱ na̱byen ku̱yak an biyang nkyei ba̱shekkwot a ba n yya npfong a̱ bvo n swat ni. Na̱byen ku̱yak a ba̱n yei Ereko an nwap Yoruba na ni, nyai ka̱yemi ba n ssha du̱yrek Legwot ti, Eko. Na̱byring a a̱ yin gghai di a̱cecet nzwat ncen a a̱ yin tssung a̱ naat ka̱tak a̱gba̱dang ncen Legwot u ni, Na̱bvwa na ni a̱ yin byi na̱byen na bu̱ nkyei njujak a a̱ na̱ hwwun nyai a̱mimyat ba̱shekkwot a̱gba̱dang nkyei ba̱shekkwot atlantik u̱ ni bu̱ bar beach u a̱ yin byyi swap kilomita cci (100km) 62 miles bvuk yak bu̱ bvuk myin ni. Rot a̱guguk rai, ka̱nkrang ka a̱ dung a̱ su nbrang bu̱ Mainland, Ajeromi-Ifelodun, bu̱ Surulere. Kyang a yin su tyyi ba n srak Legwot a̱n yya na̱ bvwa na̱hwa ni ye mi: Island nu, a̱ yin yet Ka̱son a̱zuzrak ka̱nkrang ni, bu̱ Mainland, ka̱bvwa ka na nok a rai a su n kpang ni. [34] Ka̱bvwa ka ni a yin shyi nbvwak ba̱nyet bra̱ng ka̱byen ka ba ya du̱tyok ti a̱ cong bu̱ yya ka̱bvwa ji nyai an bvak Lagos City Council, su kpang ka̱ram ka ba bu n krak ka̱zzu sitet Legwot u̱ du̱rya cci kop jring bṵ cci a̰kumbvuyring bṵ nswak a̰kutat bu̱ a̱tu̱yring (1967), n yyi na tyi ba n ka wwang an yya a̱ccwang nsat du̱tyok ba̱ na a̱tu̱yring (LGAs), wwon bu̱ na̱nkrang na̱yaan ku tyyi a̱ccwang nsat u̱ a̱ ba swak bu̱ a̱tat nyai a̱ kukkwo sitet a̱nyyi a̱za̱gbang a̱jenshring u̱ a̱ ga ssha yet sitet u.[35]
Ba̱ ra̱mi, ba tun ka̱kpri du̱tyok sitet ka a̱ nat i Ikeja, u̱ du̱rya 1976, [36] wwon ka̱kpri tung ya du̱tyok Najerya ka a̱ brak a̱ nat Abuja u̱ du̱rya 1991. Bu̱ kpang kȧ̱pfun ba ru yei Legwot a̱gbodang ka̱nkrang, Legwot u a̱zu-ka̱pfun a̱ yet ka̱hwwong a̱ mi, ba ka yei "Akpai Ka̱hwwong Legwot", "Lagos Metropolitan Area" [37][38][39] nu a̱ yet a̱gbodang nkyei u a̱ byyi a̱cecet na̱nkrang u a̱ nok a bu̱ ya hwwok a̱ tyyi ni,[40] a̱ byi nama̱nsat ya du̱tyok ba na 16 LGAs nbrang Ikeja, a̱gbadang ka̱kpri ya du̱tyok sitet Legwot u. [2][41] Ka̱hwong ka ni a̱ sook a̱tswa 37% an yyi tswa ka̱byen Legwot ma ȧ̱ yet ka̱bvwa swat a̱tswa 85% a̱nyyi ka̱tswa ba̱nyeyyu ba sshi a sitet u ni.[2][35][42]
Ka̱tswa ba̱nyet ka̱hwong Legwot ka a̱ yet kyang a̱cecet. [43] An kyang a ba zop a̱ wruk i u̱ du̱twang ka̱tswa ba̱nyet du̱rya 2006, ka̱hwwong ka ni a̱ yin byyi ka̱tswa ba̱nyeyyu ba a̱ bai cci kop cci kop a̱kunbvuyring ni (9 million). [44] Ma, a̱cecet a̱ yi n sshi, du̱tyok sitet Legwot ti u bu̱ wruk bu̱ ka̱tswa ba̱nyet ka ba yet cci kop cci kop swak bu̱ a̱kutat (16 million)[note 1]. A̱zanom a̱kpai Legwot u a̱ rai di ba̱nyet cci kop tsat au kyang a bai cci kop cci kop jring bu̱ kop jring (11m) ni u̱ du̱rya.
A̱gba̱dang ka̱kpri du̱twang a̱mba̱tat an yyi Legwot nu̱ a̱ yet a̱yring ka̱yat ncei ka̱tsutsrang na̱kpri du̱twang a̱mba̱tat u̱ ka̱byen Naijeriya. Kkwan a̱bvwan nyyi Legwot a̱mi yet ka̱ryi sshi Tinubu Square, ba yin ka tyi du̱yrek rot a̱ka̱tuk a̱ntyok yya a̱bvwan ba̱nyeyyu nu ba yin yei Efunroye Tinubu ni. Legwot a̱ byi ka̱bvwa naat nbvwot njirgi nta̱zwa a̱nyyi ka̱sa nu Murtala Muhammed International Airport, ba yin tyi du̱yrek rot a̱brang ka̱byen a̱yaan nu ba yin n yei Murtala Muhammad ni; nka a̱ yet ka̱bvwa ka npfong na n naat konzan ka̱ram a Afirika a rau kpit a. Lagos National Stadium a̱ ka̱n yet ka̱zzu nkyang ma̱nan bu̱ a̱nbvwo ba̱gungang.